๒. เมื่อ ๕๘๙ ปีก่อนคริสตศักราช (๒๕๔๔) พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้

๓. เมื่อ ๕๔๔ ปีก่อนคริสตศักราช (๒๕๔๔) พระพุทธเจ้าทรงดับขันธ์ปรินิพพาน

สรุปแล้วคือพระพุทธเจ้าทรงประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ตรงกันทั้งสามครั้ง ฉะนั้นเราทั้งหลายเมื่อกาลเวลามาบรรจบครบรอบในวันสำคัญเช่นนี้ พวกเรามาระลึกถึงพระพุทธองค์ จึงจัดให้มีการบูชารำลึกถึงพระพุทธองค์ขึ้น

เมื่อ ๘๐ ปีก่อนพุทธศักราช ที่รอยต่อชายแดนประเทศอินเดียและเนปาลมีเมืองหนึ่งชื่อว่ากบิลพัสดุ์ มีกษัตริย์ปกครองชื่อว่าพระเจ้าสุทโธทนะ มีพระมเหสีชื่อว่าสิริมหามายา เมื่อพระนางมีพระครรภ์แก่ครบถ้วนทศมาส ได้ขอพระสวามีอนุญาตเสด็จกลับไปยังเมืองเดิมของพระนาง คือกรุงเทวทหะ ระหว่างเดินทางอยู่นั้นในวันเพ็ญเดือน ๖ ได้เสด็จไปถึงป่าแห่งหนึ่งชื่อว่าสวนลุมพินีถึงกลางทางระหว่างกรุงกบิลพัสดุ์ และกรุงเทวทหะนคร ในเวลาสายใกล้เที่ยงพระนางได้ประชวนพระครรภ์และคลอดพระกุมาร ณ ป่าแห่งนั้นภายใต้ต้นสาละ ในอริยาบถยืนเหนี่ยวกิ่งสาละ ภายหลังประสูติได้ประทานพระนามว่า “สิทธัตถะ” พระราชบิดาทรงทราบข่าว มีพระบัญชาให้เสด็จกลับนครกบิลพัสดุ์ หลังจากพระองค์ประสูติได้ ๗ วัน พระมารดาก็สิ้นพระชนม์ พระราชบิดาก็พระราชทานให้พระนางปชาบดีโคตมีพระน้านางเป็นผู้เลี้ยงดูพระองค์สืบต่อมา

เมื่อพระองค์มีพระชนมายุได้ ๒๙ ปี ได้ตัดสินพระทัยออกบวช ละทิ้งสมบัติในเพศฆราวาสเพื่อแสวงหาทางหลุดพ้นจากทุกข์ คือ ความเกิด ความแก่ชรา ความเจ็บไข้และความตาย คือพระองค์แสวงหาความเป็นอมตธรรม คือ การที่จะต้องไม่พบกับสิ่งเหล่านี้อีก

แล้วพระองค์ก็ทรงบำเพ็ญเพียรตามความนิยมของนักบวชสมัยนั้น เช่นการทรมานตนเองทรงอดพระกระยาหารเสวยแต่น้อย จนร่างกายผ่ายผอมเหลือแต่หนังหุ้มกระดูก เพียงเอามือลูบตามตัวขนก็หลุดร่วงและติดมือออกมา พระองค์ทรมานตนเองเช่นนี้เพราะเชื่อว่าจะนำตนเข้าสู่ความหลุดพ้นหรือเป็นอมตะได้ แม้พระองค์บำเพ็ญอยู่เช่นนั้นก็ยังค้นคว้าหาทางหลุดพ้นทุกข์ไม่ได้

จนกระทั้งเวลาผ่านไปเกือบ ๖ ปี ทรงมีพระดำริว่าสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งได้เสวยทุกขเวทนาแรงกล้า เพราะความเพียรในกาลที่ผ่านมาก็ดี ที่จักได้รับในกาลข้างหน้าก็ดี และในปัจจุบันเดียวนี้ก็ดี ทุกขเวทนาจะมากสุดก็เพียงเท่านี้ จะไม่มีทุกขเวทนามากเกินกว่านี้อีกแล้วถึงอย่างนั้นเราก็ไม่สามารถตรัสรู้หาทางพ้นทุกข์ได้ พระองค์ดำริว่าควรจะมีทางอื่นนอกจากทางที่บำเพ็ญมาแล้วนี้ แล้วได้หวนระลึกถึงการบำเพ็ญทางด้านจิตใจ คงจะเป็นทางที่จะตรัสรู้ได้

แต่ผู้ไม่มีกำลังทางกายก็จะไม่สามารถทำความเพียรทางใจได้ จึงได้เสวยพระกระยาหารตามปกติ เพื่อร่างกายแข็งแรง

จนถึงวันเพ็ญพระจันทร์เต็มดวงในเดือน ๖ ในเช้าวันนั้นขณะที่พระองค์ประทับอยู่ที่ใต้ร่มโพธิ์ มีนางสุชาดาจะทำการบวงทรวงเทวดา ได้นำข้าวมธุปายาส คือ ข้าวสุกหุงด้วยน้ำนมโคล้วน ๆ

ใส่ถาดทองคำนำมาถวาย พระองค์ได้เสวยข้าวมธุปายาสนั้นที่ท่าน้ำแห่งแม่น้ำเนรัญชรา แล้วทรงประทับพักผ่อนอริยาบถในดงไม้สาละใกล้ฝั่งแม่น้ำนั้นในเวลากลางวัน

ครั้นเวลาเย็นเสด็จมาสู่ต้นโพธิ์ ทรงประทับนั่งอาสนะปูด้วยหญ้าคาโคนต้นโพธิ์ หันหลังให้ต้นโพธิ์ หันพระพักรไปทางทิศตะวันออก ตั้งพระทัยว่า ตราบใดยังไม่ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมโพธิญาณ แม้กาลเวลาจะนานเท่าใดหรือชีวิตนี้จะดับสิ้นก็จะไม่ลุกขึ้นจากอาสนะแห่งนี้

แล้วพระองค์ก็ตั้งสติรู้อยู่ที่ลมหายใจเข้าและออกเท่านั้น ไม่ส่งจิตคิดไปที่อื่นเลย จิตของพระองค์ก็สงบพบกับญาณบริสุทธิทั้งสามยาม คือ

๑. ในยามต้น คือปฐมยาม พระองค์ทรงบรรลุบุพเพนิวาสานุสติญาณ คือ ได้ความรู้สามารถระลึกชาติของพระองค์ว่าเคยได้เกิดมาแล้วกี่ภพกี่ชาติ เป็นอะไรบ้าง มีทั้งชาติที่เป็นทุกข์ และสุข รวยจน มีรัก มีชัง ต่าง ๆ กัน

๒. ในยามกลาง คือ มัชฌิมยาม ประมาณเที่ยงคืนพระองค์ทรงบรรลุจุตูปปาตญาณระลึกรู้ถึงชาติก่อน ๆ ของมนุษย์และสัตว์อื่นได้ ว่าเคยเกิดเป็นอะไร และรู้ผลของกรรมอย่างชัดเจนว่า

ผู้ใดทำกรรมชั่วย่อมได้รับผลชั่ว ผู้ใดทำกรรมดีย่อมได้รับผลดีตอบแทน

หลังจากตรัสประทานโอวาทเสร็จแล้ว ก็มิได้ตรัสอะไรอีกเลย จนถึงดับขันธ์ปรินิพพาน